Współczesna wielkomiejska wieś

  Jestem dumną mieszkanką Bielan Wrocławskich, dawnej niemieckiej wsi Bettlern. Bielan, które znane są wszystkim mieszkańcom Wrocławia, a zaryzykować można by, że Dolnego Śląska jako wielkie centrum handlowe. I to pierwszy stereotyp, z którym należy walczyć. “Prawdziwe” Bielany znajdują się półtorej kilometra na południe od kompleksu centrów handlowych i zamieszkane są przez bardzo zżytą, znającą się i niejednokrotnie mieszkającą tu od pokoleń, społeczność. Drugi stereotyp jest nie mniej krzywdzący- “Bielany to przecież Wrocław”. Pomijając fakt administracyjnej przynależności do Gminy Kobierzyce, Bielany Wrocławskie utrzymują swój charakter małej miejscowości, i mimo gwałtownego rozwoju i przyrostu mieszkańców po roku 2000, nadal są wsią.

 Bielany Wrocławskie są przykładem wsi założonej wzdłuż głównej drogi. Do dziś pozostaje to nie bez znaczenia- droga prowadzi z Wrocławia do Kłodzka i jest bardzo ruchliwa, a ważne dla lokalnej społeczności zabudowania znajdują się po obu jej stronach, droga w pewien sposób “dzieli” więc wieś. W centrum miejscowości znajduje się nieduży późnogotycki kościół, kilka zabytkowych budynków. Pierwotnie Bielany były dwiema miejscowościami, dlatego też są tu dwa pałace- na północy renesansowy, szachulcowy; na południu, w dawnym Bledzowie nieduży, późnobarokowy. Kiedyś przez Bielany prowadziła też linia kolejowa do Sobótki, jednak po roku 2000 jest ona używana wyłącznie jako towarowa. Najważniejsze zabudowania nadal są obok kościoła parafialnego- w ostatnich latach powstały tu dwa duże sklepy, jest apteka, a nieco na uboczu zespół szkół.

  Architekturę mojej miejscowości należałoby rozważać wielotorowo. Po pierwsze, w najstarszej części znajdują się budynki zabytkowe, niewątpliwie cenne, ale raczej typowe i niewyróżniające się wśród dolnośląskiej zabudowy wiejskiej. Po drugie, dużą część zabudowy stanowią domy budowane w latach powojennych, część z nich w gorszej, część w lepszej formie, ale ogólnie, to one współtworzyły charakter tej wsi w momencie, kiedy jej znaczenie zaczęło rosnąć a ludności przybywać. I, w końcu, trzecia część- domy jednorodzinne i wielorodzinne budowane po roku 2000.

I tego trzeciego typu nie da się jednoznacznie określić. W najprostszy sposób można by spróbować sklasyfikować tą zabudowę jako wielorodzinną lub jednorodzinną projektowaną indywidualnie lub budowaną “z katalogu”. Obszary zabudowy wielorodzinnej znajdują się na południowym i północnym krańcu wsi, wyglądają jak typowo miejskie osiedla, o niedużej wysokości zabudowy, budynki nie mają tu więcej niż czterech kondygnacji. 

  Taka wieś, pełna kontrastów i  różnorodności jest wspaniałym przykładem rozwoju architektury podmiejskiej wsi. Postaram się ten rozwój przybliżyć i opisać.

Historia

  Bielany Wrocławskie, niem. Bettlern, połączone są dzisiaj w całość z inną wsią - dawnym Bledzowem niem. Gruenhuebel. Pierwsze wzmianki dotyczą lokacji folwarku Bethlern na prawie niemieckim, na którą Nicolausowi von Sutin zezwolił w roku 1341 król czeski Jan z Podiebradów. Wieś rozwijała się, będąc własnością kolejnych osób, w międzyczasie również kościoła. w 1880 roku właścicielem dóbr jest spółka handlowa z Kobierzyc, a główne dochody przynosi produkcja mleka i mięsa. W 1884 roku otwarto linię kolejową Wrocław- Świdnica z przystankiem w Bielanach. W 1895 roku wieś liczy 955 mieszkańców.  W roku 1939 odnotowane jest istnienie 320 domów, szkoły ludowej, przedszkola i punktu ambulatoryjnego, poczty a także przystanku komunikacji autobusowej. 

Kościół parafialny

Kościół parafialny, rysunek Wernera

  W 1978 roku Bielany liczą 1010 mieszkańców, a w 1992 firma Makro wykupuje działkę pod przyszłą inwestycję. Od tego momentu prężnie rozwija się zabudowa nie tylko węzła bielańskiego, ale też przybywa mieszkańców wsi, co prowadzi do otwarcia w 1997 roku nowej, dużej szkoły. Mimo rozwoju wsi, 23 czerwca 2000 roku zamyka się linię kolejową Wrocław-Sobótka-Świdnica.

Zabytki Bielan wymienione w rejestrze zabytków to:

  1. Kościół parafialny p.w. św. Andrzeja Apostoła. Wzmiankowany już w źródłach XIV-wiecznych, swój obecny kształt zawdzięczający przebudowom prowadzonym  w latach 1520-30. Przebudowany i remontowany w latach 1742-68, 1825, 1894, 1955. W 1621 roku dobudowano do świątyni zakrystię oraz kaplicę. W 1678 do wieży przylegającej do nawy od zachodu dobudowano drewnianą konstrukcję, podwyższając dzwonnicę. 

Spichlerz

Pałac w Bielanach

  2. Dwór właściciela Bettlern, datowany na koniec XVI wieku, załozenie nawodne, na planie podkowy. Dwukondygnacyjny, z reliktami fosy.

  3. Dawny dwór w Bledzowie, z końca XVIII wieku, dziś mocno przebudowany.

  4.Spichlerz późnobarokowy z około połowy XVIII wieku, trzykondygnacyjny, z wysokim dachem mansardowym.

Dwór w Bledzowie po przebudowach

Stacja kolejowa Bielany

Przykłady i analiza lokalnej architektury

  Bielany, jako wieś położona w niedalekiej odległości od Wrocławia, zlokalizowana przy zjeździe z autostrady stały się na początku XXI wieku bardzo atrakcyjną lokalizacją. Działki były tu, 20 lat temu, zdecydowanie tańsze niż we Wrocławiu, a Bielany to przecież kolejna “dzielnica”, po drodze z centrum, za prestiżowymi Krzykami. Zaczęły powstawać tu wówczas wille, bo nie sposób nazwać ich domami jednorodzinnymi. Budynki duże, o bardzo zróżnicowanych formach, ale wyróżniające się najmocniej na tle wiejskiego krajobrazu po dziś dzień. Elementem nieodłącznym bielańskiej willi są kolumny- przynajmniej dwie, ale im więcej tym lepiej; styropianowe obramienia okienne, detale, zworniki doklejane do elewacji i malowane na inny kolor; dekoracyjne kute bramy i ogrodzenia, wysokie dachy wielospadowe- i tu można odnieść wrażenie, że im wyższą pozycję w lokalnej społeczności chciał zaznaczyć właściciel, tym większa jest powierzchnia połaci dachowych; rzadziej zdarzają się detale niedostępne w marketach budowlanych i gotowych projektach- wielkie portyki jak w antycznych świątyniach czy szklane kule wieńczące przydomowe wieżyczki.

Domy w zabudowie bliźniaczej z lat 2008-2012

Dom jednorodzinny z lat 2008-2014

  Poza tym wyrastają tu, jak grzyby po deszczu, domki z katalogów gotowych projektów. Ale istnieje też zupełnie odrębna kategoria bielańskiej architektury- domy, które z powodzeniem mogłyby wystąpić na okładkach czasopism architektonicznych, domy, których właściciele wykazują się większą świadomością architektoniczną. Z reguły są one stylizowane na współczesne stodoły, i takie też potoczne ich nazwy funkcjonują wśród lokalnej społeczności- część mieszkańców z pogardą, a część z zazdrością, opowiada sobie o nowo powstających budynkach tego typu. Cechują te budynki zwykle najwyższej jakości wykończenie i materiały, a ich mieszkańcy nierzadko starają się chować za wysokim ogrodzeniem- murem zieleni lub łamanych kamieni.

Dom jednorodzinny z lat 2005-2010

Budynek szeregowy z 2004 r.

  Pozorna nowoczesność ostatniego rodzaju budynków wpisuje się jednak zdecydowanie bardziej w architekturę lokalną, historyczną, tą którą mimo braku odpowiedniego zapisu w dokumentach chciałoby się uznać za zabytkową. Przy głównej drodze, przy istniejącej od założenia wsi, a jak głosi legenda- że już tą drogą szedł na północ z Czech święty Wojciech; przy niej właśnie znajdują się najstarsze budynki. Do nich podobne są pozornie ultranowoczesne domy. Mają podobną wielkość, czasem proporcje, taki sam dwuspadowy dach- bo przecież Bielany są wsią. A więc typowa jest tu zabudowa zagrodowa, najwięcej powinno być tu tych stodół. Pierwotnie we wsi pałac był jeden, a w przypadku nowych Bielan- połączonych z Bledzowem- dwa. Ale nie pięćdziesiąt, czy więcej. Skąd zatem pomysł budowy na tym terenie kolejnych pałacyków? Prawdopodobnie z tego samego powodu, co w całej Polsce. Od lat 90. XX w. pozycję społeczną przez budowę domu, który przypominać miał typowy dworek polski. Tylko skąd polski, jeśli jeszcze pięćdziesiąt lat wcześniej nie było Bielan, a było Bettlern? Można więc wysnuć wniosek, że społeczność bielańska dorosła do tworzenia architektury nawiązującej do lokalnej, nauczyła się odróżniać obce elementy i wyrobiła w sobie pewną świadomość architektoniczną. Z czasem zaczęły powstawać domy “nowoczesne” w formie, ale nawiązujące do architektury lokalnej. I to one teraz wyznaczają bielańskie trendy w architekturze.

Dom jednorodzinny z lat 2008-2012

Dom jednorodzinny z lat 2008-2012

Podsumowanie

  Wydaje mi się, że Bielany mogą służyć za przykład typowej polskiej wsi zlokalizowanej pod miastem. Mają jednak przewagę nad innymi tego typu miejscami w postaci zżytej, znającej się społeczności. Jako mieszkanka Bielan, mam nadzieję, ze jak najdłużej zachowają one swój wiejski charakter, a ich architektura będzie ewoluowała i rozwijała się w duchu lokalnych tradycji.

Nowo budowany dom jednorodzinny

M.S.

Dwa (nie)zrealizowane projekty z doby baroku. Pałac w Kamionnej i pałac w Rząśniku.

Architekci

W 1704 roku przy budowie kolegium jezuickiego w Legnicy brało udział wielu architektów. Kierownikiem prowadzonych prac był Johann Georg Knoll, budowniczy pochodzący z Wrocławia, a jego czeladnikami byli m.in. Christoph Hackner, również z Wrocławia oraz Martin Frantz ze szwedzkiego Rewla. To oni byli odpowiedzialni za zaprojektowanie pałaców, o których będzie mowa.

Christoph Hackner urodził się w Jaworze w 1663 roku, w latach 1693-1696 wyjechał do Wrocławia, gdzie kontynuował naukę u wspomnianego już Johanna Georga Knolla. Po uzyskaniu praw mistrzowskich, Hackner w 1705 roku został starszym cechui inspektorem budowlanym we wrocławskim magsitracie. Stał się głównym budowniczym i szybko otrzymał pierwsze duże zamówienie przebudowy kościoła parafialnego w Żmigrodzie, mimo że był wyznania protestanckiego. To nie przeszkodziło mu także w uzyskaniu w 1734 roku stanowiska budowniczego biskupa wrocławskiego Philippa Ludwiga von Sitzendorfa. Ze znanych dzieł Hacknera można wymienić przebudowę pałacu w Żmigrodzie dla hrabiego Hatzfelda (1706-1708), rozbudowę również dla Hatzfelda jego pałacu we Wrocławiu (1715-1719), czy budowę kaplicy Matki Bolejącej ufundowanej przez opata Hochberga przy kościele św. Wincentego we Wrocławiu (1723-1727).

Pałac Hatzfeldów we Wrocławiu (1715-1719)

Martin Frantz nie był architektem pochodzenia śląskiego, urodził się około 1679 roku w ówczesnej Szwecji, w Rewlu, a jego pierwszym nauczycielem zawodu był ojciec, także Martin. W 1697 roku Frantz został czeladnikiem Georga Winklera – budowniczego i starszego cechu murarzy. Po wybuchu wojny północnej architekt udał się na wędrówkę czeladniczą i w końcowym etapie dotarł na Śląsk, gdzie w 1704 roku współpracował z Johannem Georgiem Knollem. Wkrótce otrzymał prawa miejskie i tytuł mistrza cechowego w Legnicy. Frantz znany jest z budowy dwóch kościołów Łaski, w Kamiennej (1709-1720) i Jeleniej Górze (1709-1715), podobnie jak Hackner projektował również dla kościoła katolickiego, znane są jego świątynie w Szprotawie (1729-1740), Stanowie (1740-1743), czy Sicinach (1736-1740).

Kościół Łaski w Jeleniej Górze, (1709-1715)

Pałac w Kamionnej

Hackner wykonał projekt dla pałacu w Wierzbicach, pochodzący sprzed 1730 roku. Miał on być modernizacją istniejącej już budowli, a zmiany, które wprowadził architekt dotyczyły głównie fasady. W zachowanym projekcie miały ją ujmować po bokach dwa trójosiowe ryzality boczne. Początkowo cofnięta część środkowa została wysunięta w postaci ryzalitu.

Rysunek projektowy pałacu w Wierzbicach, Christoph Hackner

Pałac w Wierzbicach należał do barona Hildebrandta Rudolfa von Hundt i został rozbudowany w 1730 roku. Nie jest pewne, czy rezydencja uzykała kształt widoczny w projekcie Hacknera, gdyż przebudowa mająca miejsce na przełomie XVIII-XIX wieku całkowicie zatarła barokową bryłę. Zlikwidowano wtedy mansardowy dach, obniżono cokół, w środkowym pseudoryzalicie zlikwidowano szczyt i uproszczono głowice pilastrów. Ponadto usunięto naczółki nad oknami i zasypano fosę.

Poddawany w wątpliwość jest sam fakt wiązania projektu z pałacem w Wierzbicach. Sam Hackner podpisał swoją pracę jako projektodawca zamieszczonego powyżej palnu, podając imię, nazwisko i sprawowane funkcje "Inventir: und Gezeichnet von Christoph Hackner Kayserl: C: auch Hoch Fürstlicher Bischöffl: und Raths Baumeister". Brak jednak nazwy miejscowości. Wymienia ją natomiast Werner w Topografii Śląska, podając nazwę "Wirbitz" i identyfikuje rysunek jako fasadę pałacu. Nie jest pewne, czy Werner widział rezydencję, czy jedynie przerysował Hacknerowski projekt, jak przypuszczają badacze. W drugim tomie Topografii Werner ponownie zamieszcza rysunek podpiany jako "Würbitz". Tym razem wizerunek pałacu jest wykonany bardziej schematycznie, co może przemawiać za tym, iż został wykonany w terenie. Możliwe, że Werner uznał iż są to dwie różne miejscowości, jednak rysunek z podpisem "Wirbitz" odnosił się projektu, a drugi mógł być już odzwierciedleniem istniejącego obiektu.

Rysunek fasady pałacu w Wierzbicach, Friedrich B. Werner, ok. 1750

Rysunek fasady pałacu w Wierzbicach, Friedrich B. Werner, ok. 1750

W literaturze przedmiotu pojawiają się sugestie, które łączą projekt Hacknera dla Wierzbic z pałacem w Kamionnej. Zależności między tymi obiektami występują głównie w analizie formalno-porównawczej fasad tych budowli pałacowych. Mimo zasadniczego podobieństwa pojawiają się również różnice. W Kamionnej występuje środkowy, trójosiowy ryzalit zamiast dwóch bocznych – taka zmiana miała prawdopodobnie miejsce również w pałacu Wierzbicach, co różniło ją od głównego projektu. Na rysunku projektowym pilastry podtrzymują architraw, w Kamionnej natomiast ich miejsce zajmowały znajdujące się nad kapitelami odcinki profilowanego gzymsu. W projekcie tympanon z wpisanym herbem wieńczy tylko środkową oś budynku, gdzie w Kamionnej obejmuje cały trójosiowy ryzalit, a herb umieszczono nad oknem w drugiej kondygnacji. Istnieje także szereg drobniejszych zmian, jednak mogły one wynikać z faktu, iż pałac był modernizowany, nie był wznoszony od podstaw i istniały już starsze podziały, które należało uwzględnić. Również proporcje mogły przyczynić się do tego, że widoczne w projekcie pilastry znajdujące się po obu stronach fasady umieszczone zostały na samych narożnikach, gdzie w Kamionnej występują one w pewnym oddaleniu.

Zestawienie: 1. Pałac w Kamionnej, 2. Rysunek projektowy pałacu w Wierzbicach, Christoph Hackner

Kwestią sporną jest data przebudowy pałacu w Kamionnej. Według badaczy miała ona miejsce w latach 1740-44, gdzie rok 1744 został umieszczony na jednej z mosiężnych klamek w pałacu i wskazywałby na zakończenie prac we wnętrzach. Hackner umiera w 1741 roku. Badacze przesuwają więc barokową przebudowę na rok 1730. Widoczny, ścisły związek pałacu z projektem Hacknera, wskazuje, że mógł on brać udział w barokowej przebudowie, nawet jeśli miałoby to miejsce rok przed jego śmiercią.

Pałac w Rząśniku

Dla pałacu w Rząśniku znany jest sygnowany projekt Frantza z 1734 roku, problemem jest natomiast sama realizacja. Wiadomym jest, że obiekt stanął w latach 1734-1739, pojawiają się jednak różnice z pałacem ukazanym na projekcie, głównie przez skromniejsze opracowanie detalu architektonicznego. Co mogło być przyczyną? Większość badaczy podaje, że fundator Johann Bernhard von Holtzhausen miał kryzys finansowy i to on przyczynił się do uproszczenia budowli. Jednak źródła podają, że w 1742 roku w Rząśniku stworzono parafię ewangelicką, a ludność otrzymała pozwolenie na wzniesienie domu modlitwy i szkoły. Na szkołę Johann Bernhard von Holtzhausen przeznaczył sale na piętrze w swoim pałacu, jednak w wyniku pożaru, który miał miejsce w 1748 roku spłonęły górne kondygnacje, co przyczyniło się do budowy nowego domu modlitwy, a także było skutkiem uproszczenia detalu na fasadzie.

Rysunek projektowy pałacu w Rząśniku, Martin Frantz

W rezultacie zgodnie z projektem zachowana była bryła pałacu o dwóch wydatnych ryzalitach bocznych i pseudoryzalicie na osi głównej, to on wskazywał, że był w planach budowy bogaty, trójosiowy portal oraz zwieńczenie w formie ozdobnej attyki. Ponadto uproszczeniu uległa cała oś środkowa oraz naczółki okienne.

Pałac w Rząśniku

Badania nad rezydencjami na terenie Dolnego Śląska są znacznie utrudnione, dotyczy to ich złego stanu zachowania, jak i wiąże się z badaniem historii całych wsi, czy rodów, które je zamieszkiwały. Mimo, że istnieją projekty i znamy nazwiska architektów, to nie zawsze realizowano obiekty zgodnie z założonym planem, co widoczne jest chociażby w powyższym tekście.

9. Kamionna

Sporo czasu minęło od ostatniego takiego wpisu. Nie znaczy to jednak, że nic nie było zwiedzane, wręcz przeciwnie - sporo się działo i za bardzo nie było czasu, by to opisać.

Dzisiaj opiszę pokrótce pałac w Kamionnej.

Dostać się do samego pałacu nie jest trudno. Otaczają go zabudowania gospodarcze, w które do dziś są zamieszkane, gorzej - o wiele jest z samym zabytkiem. 

Został zbudowany prawdopodobnie w 1571 roku, jako murowana siedziba rozbudowana być może dla Konrada von Seidlitz w dwór nawodny. Przebudowa nastąpiła w latach około 1740-44 przez architekta Krzysztofa Hacknera z Wrocławia dla barona Franciszka Aleksandra Augusta Kalckreuth i jego żony Marii Elżbiety ur. Schmerhowsky von Lidkowitz. Założono nowe dachy mansardowe, zmieniono elewacje oraz rozkład wnętrz i ich wystrój.

W latach 1768-1850 - rozebrano skrzydło pd. i wsch., a pozostałe po nich piwnice nakryto płaskim dachem. W 1850 zamurowano arkady od dziedzińca. W 2 poł. XIX w. - nowy dach nad skrzydłem półn. W roku 1935 - odnowienie tynków.

•  w skrzydle zach. trzy otwory drzwiowe barokowe (1740-44) ujęte w półkolumny, zamknięte łukiem koszowym z kluczem; portal główny (1740-44) z otworem wejściowym zamkniętym łukiem koszowym z maszkaronem w kluczu, ujęty dwiema hermami z półpostaciami atlantów;
• zabudowania gospodarcze obok pałacu z 1 poł. XIX w. oraz dawna oficyna dworska, parterowa, prostokątna, jednotraktowa;

Pałac uległ zniszczeniu w 1945 roku i do dziś znajduje się w opłakanym stanie. Aż dziw bierze, że zachowane są jeszcze niektóre detale. Miejmy nadzieję, że uda się go jeszcze odratować.