Dwa (nie)zrealizowane projekty z doby baroku. Pałac w Kamionnej i pałac w Rząśniku.

Architekci

W 1704 roku przy budowie kolegium jezuickiego w Legnicy brało udział wielu architektów. Kierownikiem prowadzonych prac był Johann Georg Knoll, budowniczy pochodzący z Wrocławia, a jego czeladnikami byli m.in. Christoph Hackner, również z Wrocławia oraz Martin Frantz ze szwedzkiego Rewla. To oni byli odpowiedzialni za zaprojektowanie pałaców, o których będzie mowa.

Christoph Hackner urodził się w Jaworze w 1663 roku, w latach 1693-1696 wyjechał do Wrocławia, gdzie kontynuował naukę u wspomnianego już Johanna Georga Knolla. Po uzyskaniu praw mistrzowskich, Hackner w 1705 roku został starszym cechui inspektorem budowlanym we wrocławskim magsitracie. Stał się głównym budowniczym i szybko otrzymał pierwsze duże zamówienie przebudowy kościoła parafialnego w Żmigrodzie, mimo że był wyznania protestanckiego. To nie przeszkodziło mu także w uzyskaniu w 1734 roku stanowiska budowniczego biskupa wrocławskiego Philippa Ludwiga von Sitzendorfa. Ze znanych dzieł Hacknera można wymienić przebudowę pałacu w Żmigrodzie dla hrabiego Hatzfelda (1706-1708), rozbudowę również dla Hatzfelda jego pałacu we Wrocławiu (1715-1719), czy budowę kaplicy Matki Bolejącej ufundowanej przez opata Hochberga przy kościele św. Wincentego we Wrocławiu (1723-1727).

Pałac Hatzfeldów we Wrocławiu (1715-1719)

Martin Frantz nie był architektem pochodzenia śląskiego, urodził się około 1679 roku w ówczesnej Szwecji, w Rewlu, a jego pierwszym nauczycielem zawodu był ojciec, także Martin. W 1697 roku Frantz został czeladnikiem Georga Winklera – budowniczego i starszego cechu murarzy. Po wybuchu wojny północnej architekt udał się na wędrówkę czeladniczą i w końcowym etapie dotarł na Śląsk, gdzie w 1704 roku współpracował z Johannem Georgiem Knollem. Wkrótce otrzymał prawa miejskie i tytuł mistrza cechowego w Legnicy. Frantz znany jest z budowy dwóch kościołów Łaski, w Kamiennej (1709-1720) i Jeleniej Górze (1709-1715), podobnie jak Hackner projektował również dla kościoła katolickiego, znane są jego świątynie w Szprotawie (1729-1740), Stanowie (1740-1743), czy Sicinach (1736-1740).

Kościół Łaski w Jeleniej Górze, (1709-1715)

Pałac w Kamionnej

Hackner wykonał projekt dla pałacu w Wierzbicach, pochodzący sprzed 1730 roku. Miał on być modernizacją istniejącej już budowli, a zmiany, które wprowadził architekt dotyczyły głównie fasady. W zachowanym projekcie miały ją ujmować po bokach dwa trójosiowe ryzality boczne. Początkowo cofnięta część środkowa została wysunięta w postaci ryzalitu.

Rysunek projektowy pałacu w Wierzbicach, Christoph Hackner

Pałac w Wierzbicach należał do barona Hildebrandta Rudolfa von Hundt i został rozbudowany w 1730 roku. Nie jest pewne, czy rezydencja uzykała kształt widoczny w projekcie Hacknera, gdyż przebudowa mająca miejsce na przełomie XVIII-XIX wieku całkowicie zatarła barokową bryłę. Zlikwidowano wtedy mansardowy dach, obniżono cokół, w środkowym pseudoryzalicie zlikwidowano szczyt i uproszczono głowice pilastrów. Ponadto usunięto naczółki nad oknami i zasypano fosę.

Poddawany w wątpliwość jest sam fakt wiązania projektu z pałacem w Wierzbicach. Sam Hackner podpisał swoją pracę jako projektodawca zamieszczonego powyżej palnu, podając imię, nazwisko i sprawowane funkcje "Inventir: und Gezeichnet von Christoph Hackner Kayserl: C: auch Hoch Fürstlicher Bischöffl: und Raths Baumeister". Brak jednak nazwy miejscowości. Wymienia ją natomiast Werner w Topografii Śląska, podając nazwę "Wirbitz" i identyfikuje rysunek jako fasadę pałacu. Nie jest pewne, czy Werner widział rezydencję, czy jedynie przerysował Hacknerowski projekt, jak przypuszczają badacze. W drugim tomie Topografii Werner ponownie zamieszcza rysunek podpiany jako "Würbitz". Tym razem wizerunek pałacu jest wykonany bardziej schematycznie, co może przemawiać za tym, iż został wykonany w terenie. Możliwe, że Werner uznał iż są to dwie różne miejscowości, jednak rysunek z podpisem "Wirbitz" odnosił się projektu, a drugi mógł być już odzwierciedleniem istniejącego obiektu.

Rysunek fasady pałacu w Wierzbicach, Friedrich B. Werner, ok. 1750

Rysunek fasady pałacu w Wierzbicach, Friedrich B. Werner, ok. 1750

W literaturze przedmiotu pojawiają się sugestie, które łączą projekt Hacknera dla Wierzbic z pałacem w Kamionnej. Zależności między tymi obiektami występują głównie w analizie formalno-porównawczej fasad tych budowli pałacowych. Mimo zasadniczego podobieństwa pojawiają się również różnice. W Kamionnej występuje środkowy, trójosiowy ryzalit zamiast dwóch bocznych – taka zmiana miała prawdopodobnie miejsce również w pałacu Wierzbicach, co różniło ją od głównego projektu. Na rysunku projektowym pilastry podtrzymują architraw, w Kamionnej natomiast ich miejsce zajmowały znajdujące się nad kapitelami odcinki profilowanego gzymsu. W projekcie tympanon z wpisanym herbem wieńczy tylko środkową oś budynku, gdzie w Kamionnej obejmuje cały trójosiowy ryzalit, a herb umieszczono nad oknem w drugiej kondygnacji. Istnieje także szereg drobniejszych zmian, jednak mogły one wynikać z faktu, iż pałac był modernizowany, nie był wznoszony od podstaw i istniały już starsze podziały, które należało uwzględnić. Również proporcje mogły przyczynić się do tego, że widoczne w projekcie pilastry znajdujące się po obu stronach fasady umieszczone zostały na samych narożnikach, gdzie w Kamionnej występują one w pewnym oddaleniu.

Zestawienie: 1. Pałac w Kamionnej, 2. Rysunek projektowy pałacu w Wierzbicach, Christoph Hackner

Kwestią sporną jest data przebudowy pałacu w Kamionnej. Według badaczy miała ona miejsce w latach 1740-44, gdzie rok 1744 został umieszczony na jednej z mosiężnych klamek w pałacu i wskazywałby na zakończenie prac we wnętrzach. Hackner umiera w 1741 roku. Badacze przesuwają więc barokową przebudowę na rok 1730. Widoczny, ścisły związek pałacu z projektem Hacknera, wskazuje, że mógł on brać udział w barokowej przebudowie, nawet jeśli miałoby to miejsce rok przed jego śmiercią.

Pałac w Rząśniku

Dla pałacu w Rząśniku znany jest sygnowany projekt Frantza z 1734 roku, problemem jest natomiast sama realizacja. Wiadomym jest, że obiekt stanął w latach 1734-1739, pojawiają się jednak różnice z pałacem ukazanym na projekcie, głównie przez skromniejsze opracowanie detalu architektonicznego. Co mogło być przyczyną? Większość badaczy podaje, że fundator Johann Bernhard von Holtzhausen miał kryzys finansowy i to on przyczynił się do uproszczenia budowli. Jednak źródła podają, że w 1742 roku w Rząśniku stworzono parafię ewangelicką, a ludność otrzymała pozwolenie na wzniesienie domu modlitwy i szkoły. Na szkołę Johann Bernhard von Holtzhausen przeznaczył sale na piętrze w swoim pałacu, jednak w wyniku pożaru, który miał miejsce w 1748 roku spłonęły górne kondygnacje, co przyczyniło się do budowy nowego domu modlitwy, a także było skutkiem uproszczenia detalu na fasadzie.

Rysunek projektowy pałacu w Rząśniku, Martin Frantz

W rezultacie zgodnie z projektem zachowana była bryła pałacu o dwóch wydatnych ryzalitach bocznych i pseudoryzalicie na osi głównej, to on wskazywał, że był w planach budowy bogaty, trójosiowy portal oraz zwieńczenie w formie ozdobnej attyki. Ponadto uproszczeniu uległa cała oś środkowa oraz naczółki okienne.

Pałac w Rząśniku

Badania nad rezydencjami na terenie Dolnego Śląska są znacznie utrudnione, dotyczy to ich złego stanu zachowania, jak i wiąże się z badaniem historii całych wsi, czy rodów, które je zamieszkiwały. Mimo, że istnieją projekty i znamy nazwiska architektów, to nie zawsze realizowano obiekty zgodnie z założonym planem, co widoczne jest chociażby w powyższym tekście.

9. Kamionna

Sporo czasu minęło od ostatniego takiego wpisu. Nie znaczy to jednak, że nic nie było zwiedzane, wręcz przeciwnie - sporo się działo i za bardzo nie było czasu, by to opisać.

Dzisiaj opiszę pokrótce pałac w Kamionnej.

Dostać się do samego pałacu nie jest trudno. Otaczają go zabudowania gospodarcze, w które do dziś są zamieszkane, gorzej - o wiele jest z samym zabytkiem. 

Został zbudowany prawdopodobnie w 1571 roku, jako murowana siedziba rozbudowana być może dla Konrada von Seidlitz w dwór nawodny. Przebudowa nastąpiła w latach około 1740-44 przez architekta Krzysztofa Hacknera z Wrocławia dla barona Franciszka Aleksandra Augusta Kalckreuth i jego żony Marii Elżbiety ur. Schmerhowsky von Lidkowitz. Założono nowe dachy mansardowe, zmieniono elewacje oraz rozkład wnętrz i ich wystrój.

W latach 1768-1850 - rozebrano skrzydło pd. i wsch., a pozostałe po nich piwnice nakryto płaskim dachem. W 1850 zamurowano arkady od dziedzińca. W 2 poł. XIX w. - nowy dach nad skrzydłem półn. W roku 1935 - odnowienie tynków.

•  w skrzydle zach. trzy otwory drzwiowe barokowe (1740-44) ujęte w półkolumny, zamknięte łukiem koszowym z kluczem; portal główny (1740-44) z otworem wejściowym zamkniętym łukiem koszowym z maszkaronem w kluczu, ujęty dwiema hermami z półpostaciami atlantów;
• zabudowania gospodarcze obok pałacu z 1 poł. XIX w. oraz dawna oficyna dworska, parterowa, prostokątna, jednotraktowa;

Pałac uległ zniszczeniu w 1945 roku i do dziś znajduje się w opłakanym stanie. Aż dziw bierze, że zachowane są jeszcze niektóre detale. Miejmy nadzieję, że uda się go jeszcze odratować.

8. Pyszczyn

Pierwszy pałac w Pyszczynie wybudował już zapewne w 1365 roku członek możnej, rycerskiej rodziny von Czirn. Kolejnymi właścicielami od roku 1520 była rodzina von Reichenbach i najprawdopodobniej to z ich inicjatywy przeprowadzano kolejne przebudowy.

"W 1727 roku biskup wrocławski Franz Ludwig von Pfalz-Neuburg wydzierżawił cały majątek wraz z siedzibą szlachecką Heinrichowi Gottfriedowi baronowi von Spättgen. W tym samym roku córka Heinricha Gottfrieda, Josefa Barbara von Spättgen wyszła za mąż za Friedricha Rudolfa hrabiego von Matuschka und Toppolczan, wnosząc w ślubnym wianie nabytą przez ojca posiadłość. W rękach von Matuschków-Toppolczanów dobra pyszczyńskie pozostały przez 218 lat, aż do 1945 roku. Jak informuje napis zamieszczony na portalu pałacowym jeszcze w 1727 roku zakończona została jego przebudowa „Renov. MDCCXXVII”, którą sfinansował Heinrich Gottfried von Spättgen. Wówczas dobudowana została pałacowa kaplica. W latach 1794-1796 pałac został rozbudowany poprzez podwyższenie i powiększenie jego korpusu oraz dobudowanie nowego skrzydła, które wchłonęło wspomnianą wcześniej kaplicę. W 1882 roku pałac gruntownie odnowiono, a także wzniesiono od strony ogrodu loggię z ozdobnymi schodami tarasem. O modernizacjach tych informują nas nieznane dotychczas plany z 1881 roku, które przechowywane są obecnie w Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin (Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie). Wśród planów znajdują się: widok pałacu od strony zachodniej/ogrodu, widok od strony północnej/ulicy, widok głównej elewacji, plany pierwszego i drugiego piętra, plan parteru, szczegóły architektoniczne głównego portalu z zegarem i postacią rycerza (widok z boku i przodu), a także plany pałacowej kaplicy: przekrój poprzeczny z ołtarzem, przekrój podłużny/ławki/okna, rzuty piętra i elewacji z dwoma oknami. Plany pochodzą z 30 stycznia 1881 roku (pałac), 6 maja 1881 roku (kaplica), 8 czerwca 1881 (szczegóły architektoniczne głównego portalu z zegarem i postacią rycerza). Ich autorem jest znany architekt Carl Johann Bogislaw Lüdecke (ur. 21.01.1826 r. w Szczecinie; zm. 21.01.1894 r. we Wrocławiu), spod ręki którego wyszły m.in. pałac w Kopicach (1864), pałac w Brynku (1871), kościół pw. św. Mikołaja w Brzegu (1883), a także renowacja ratusza (1884-1891) i katedry św. Marii Magdaleny (1890-1892) we Wrocławiu." - więcej TU

1870-1900 - Pałac w Pyszczynie (Pitschen) na litografii Th. Blätterbauera z teki Alexandra Dunckera.

Plany C. J. B. Lüdecke:

Widok głównej elewacji;

Widok od strony północnej (ulicy);

Widok od strony zachodniej (ogrodu);

Plan parteru;

Plan I piętra;

Plan II piętra;

Kaplica:

W roku 1945 Rosjanie wywieźli z pałacu większość wyposażenia pochodzącego jeszcze z XVII wieku i częściowo zdewastowali obiekt. Remont przeprowadzano w latach 1954-57.

"Wewnątrz pałacu zachowała się reprezentacyjna barokowa klatka schodowa: schody z białego marmuru, masywna balustrada, sufit ozdobiony stiukowymi dekoracjami z wieńców akantowych i palmetowych oraz tarczami herbowymi. Otaczający budowlę teren w trakcie pierwszej XVIII-wiecznej (1727 r.) renowacji przekształcono w niewielki ogród ozdobny. W pałacu pyszczyńskim w 1828 roku przez kilka dni przebywał pruski następca tronu Fryderyk Wilhelm IV, który wizytował odbywające się w okolicy Góry Pyszczyńskiej wielkie manewry armii pruskiej. W początkach XIX w. (przed 1829 r.) powstał znacznie większy park. Otoczony kamiennym murem postawionym w 1923 roku zajmuje obecnie obszar 6,3 ha (całość majątku przypałacowego to obszar o powierzchni 8,27 ha)."

Wnętrza:

Zdjęcia planów obiektów i wnętrz, jak i cytowanego tekstu pochodzą - stąd.

Po drugiej wojnie światowej do lat 40 -tych XX wieku majątek administrowały Państwowe Nieruchomości Ziemskie, w 1949 roku utworzono PGR. W 2012 roku obiekt należał do Agencji Nieruchomości Artystycznych, a od sierpnia 2013 roku pałac zakupiła osoba prywatna za kwotę 848 tys. 500 zł i planuje "kontynuować historyczne funkcje pałacu", zapewne więc stanie się prywatnym mieszkaniem.

Zdjęcia z listopada 2013:

Fasada północna;

Detale:

Widok od strony północno-zachodniej;

Strona zachodnia z detalami:

Elewacja frontowa: